De oudste boot ter wereld ligt gewoon in Nederland!

Soms hoef je helemaal niet ver te reizen om iets bijzonders te ontdekken. Wist je bijvoorbeeld dat de oudste bewaard gebleven boot ter wereld gewoon in Nederland te bewonderen is? En dan hebben we het niet over een paar honderd jaar oud, maar over zo’n 10.000 jaar! Ik vind het toch een bijzonder idee dat mensen duizenden jaren geleden al met een zelfgemaakte kano het water op gingen.

Onlangs werd in Wisconsin, Amerika, nog een kano van ongeveer duizend jaar oud ontdekt. Een prachtige vondst natuurlijk, maar voor een nóg ouder stukje vaarhistorie hoeven we de oceaan niet over. Daarvoor moeten we gewoon naar het Drents Museum in Assen.

Een bijzondere ontdekking in Drenthe

De kano van Pesse werd in 1955 gevonden tijdens werkzaamheden voor de aanleg van de A28, vlak bij het Drentse dorp Pesse. Wat op het eerste gezicht misschien niet meer lijkt dan een uitgeholde boomstam, blijkt een ongelooflijk bijzonder stukje geschiedenis te zijn.

De kano is gemaakt van een grove den en met een bijl uitgehold. Met een lengte van ongeveer drie meter en een breedte van slechts 44 centimeter is het een bescheiden vaartuig. Toch vertelt deze eenvoudige kano ons ontzettend veel over hoe mensen vroeger leefden en zich over het water verplaatsten.

Het museum dateert de kano tussen ongeveer 8250 en 7550 voor Christus. Om dat even in perspectief te plaatsen: dit is duizenden jaren voordat de Egyptische piramides werden gebouwd!

Zou jij ermee het water op durven?

Als ik naar zo’n smalle, uitgeholde boomstam kijk, vraag ik me meteen af hoe het geweest moet zijn om daarmee het water op te gaan. Zou je niet voortdurend bang zijn geweest om om te slaan?

Die vraag werd in 2001 ook serieus onderzocht. Er werd een replica van de kano gemaakt en getest. En wat bleek? Het vaartuig was stabiel en prima bevaarbaar. Blijkbaar wisten de mensen van toen met relatief eenvoudige middelen al heel goed hoe ze een bruikbare boot konden maken.

Ik vind het mooi om te bedenken hoeveel kennis en handigheid er al duizenden jaren geleden aanwezig was. Zonder moderne gereedschappen, technische tekeningen of uitgebreide kennis van scheepsbouw wisten mensen toch een manier te vinden om zich over het water te verplaatsen.

Een stukje vaarhistorie van eigen bodem

De originele kano van Pesse is te bewonderen in het Drents Museum in Assen. Wat mij betreft is dat een mooie bestemming voor een dagje uit, zeker als je geïnteresseerd bent in boten, geschiedenis of gewoon bijzondere verhalen uit ons eigen land.

Het is toch geweldig dat zo’n eenvoudig vaartuig de tand des tijds heeft doorstaan en ons vandaag de dag nog iets kan vertellen over het leven van onze verre voorouders?

En zeg nou zelf: hoe bijzonder is het om oog in oog te staan met een boot waarmee mensen al zo’n 10.000 jaar geleden het water op gingen?

Foto Drents museum

De Vismigratierivier gaat de laatste bouwfase in

De aanleg van de Vismigratierivier bij Kornwerderzand gaat een nieuwe fase in. Boskalis is gestart met de aanleg van het laatste deel aan de IJsselmeerzijde van de Afsluitdijk. De komende maanden krijgt de kilometerslange, slingerende rivier steeds meer vorm. Daarmee komt een bijzondere visverbinding tussen de Waddenzee en het IJsselmeer dichter bij voltooiing.

Trekvissen kunnen nu maar beperkt tussen de Waddenzee en het IJsselmeer bewegen. Bij de spuisluizen van Kornwerderzand wachten op sommige momenten miljoenen vissen op een kans om het IJsselmeer binnen te trekken. Ze worden aangetrokken door de zoetwaterstroom die tijdens het spuien vanuit het IJsselmeer naar de Waddenzee stroomt.

Maar voor veel vissoorten is die stroming te sterk om tegenin te zwemmen. Bovendien is er maar een beperkt aantal momenten waarop vissen via de spuisluizen naar het IJsselmeer kunnen trekken. De Vismigratierivier moet daar verandering in brengen.

Een rivier tussen zout en zoet

Een gat in de Afsluitdijk maken is daarvoor niet voldoende. Jarenlang is onderzocht welk ontwerp het beste werkt voor de verschillende soorten trekvissen. Het resultaat is een kilometerslange, kunstmatige rivier die de overgang tussen zout en zoet water geleidelijk laat verlopen.

De Vismigratierivier is uniek: het is de eerste kunstmatige getijdenrivier ter wereld die op de grens van zoet en zout water wordt aangelegd. Tegelijkertijd blijft het IJsselmeer volledig zoet. Er komt geen zout water het meer in, waardoor het IJsselmeer zijn belangrijke functie als bron voor zoet water en drinkwater kan behouden.

Zo worden natuurontwikkeling en de bescherming van de zoetwatervoorraad met elkaar gecombineerd.

Zó werkt de Vismigratierivier

De werking van de rivier is gebaseerd op natuurlijke stromingen en het getij. Tijdens eb wordt vanuit het IJsselmeer zoet water via de Lorentzsluizen naar de Waddenzee gespuid. De zoete lokstroom trekt vissen naar de spuikom bij Kornwerderzand. Daar sluit de ingang van de Vismigratierivier op aan.

Vervolgens kunnen de vissen via de slingerende rivier de Afsluitdijk passeren. De lengte en vorm van de rivier zijn zorgvuldig ontworpen om verschillende vissoorten de juiste omstandigheden te bieden.

Sterke zwemmers, zoals elft, houting, zeeforel en zalm, kunnen zich zelfstandig stroomopwaarts verplaatsen. Zwakkere zwemmers, zoals glasaal, spiering, driedoornige stekelbaars en bot, maken juist gebruik van de stroming en laten zich gedeeltelijk meevoeren.

Van zout naar zoet

Voor trekvissen is de overgang van zout naar zoet water een belangrijk onderdeel van hun tocht. De overgang moet daarom geleidelijk verlopen.

Aan de IJsselmeerzijde krijgt de Vismigratierivier een lang en slingerend traject. De vorm en lengte zijn zo berekend dat de omstandigheden onderweg steeds veranderen. Daardoor kunnen vissen geleidelijk wennen aan het verschil in zoutgehalte.

Het water aan het einde van de rivier is volledig zoet. Dat is essentieel voor het IJsselmeer, dat van groot belang is voor onder meer landbouw en drinkwatervoorziening.

Met het getij mee

De rivier maakt gebruik van de natuurlijke dynamiek van de Waddenzee. Het waterpeil en de stroming veranderen mee met het getij. Door het slingerende ontwerp ontstaan bovendien verschillende stroomsnelheden.

Dat geeft vissen niet alleen een mogelijkheid om verder te trekken, maar ook plekken om te schuilen, te rusten en voedsel te zoeken. Daarmee is de Vismigratierivier meer dan alleen een doorgang: het wordt een leefgebied waarin verschillende soorten tijdens hun trek terechtkunnen.

Een nieuw hoofdstuk voor de Afsluitdijk

De Afsluitdijk geldt wereldwijd als een icoon van de Nederlandse waterbouw. Negentig jaar na de aanleg wordt aan dat verhaal een nieuw hoofdstuk toegevoegd.

Met de Vismigratierivier komen waterbouw, natuur en innovatieve techniek samen. De oplossing bij Kornwerderzand kan bovendien als voorbeeld dienen voor andere plekken in de wereld waar barrières tussen zoet en zout water de trek van vissen belemmeren. Naar schatting zijn er wereldwijd zo’n 200 locaties waar een vergelijkbare aanpak mogelijk interessant kan zijn.

Sterk door samenwerking

De Vismigratierivier is het resultaat van een samenwerking tussen verschillende organisaties. De initiatiefnemers zijn de Waddenvereniging, It Fryske Gea, Sportvisserij Nederland, Coalitie Blauwe Hart Natuurlijk en NetVISwerk. Het idee voor de Vismigratierivier ontstond in 2011.

In opdracht van de provincie Fryslân werken verschillende aannemers aan de aanleg. Bouwconsortium Levvel, bestaande uit BAM, Van Oord en Rebel, realiseerde voor Rijkswaterstaat de doorgang in de Afsluitdijk.

De contouren aan weerszijden van de Afsluitdijk worden aangelegd door aannemerscombinatie IJsselmeerwerken VOF, bestaande uit BAM en Van Oord. Boskalis is verantwoordelijk voor de aanleg van de kenmerkende, zigzaggende rivier.

De komende maanden wordt de laatste fase van de aanleg zichtbaar. Daarmee komt een ambitieus idee uit 2011 steeds dichter bij de werkelijkheid: een vrije en veilige passage voor trekvissen tussen de Waddenzee en het IJsselmeer.

Bron: Vismigratierivier
Foto: website Vismigratierivier

Galileo uitgebreid met nieuwe satellieten

Het Europese satellietnavigatiesysteem Galileo is op 6 augustus 2026 uitgebreid met twee nieuwe operationele satellieten. Daarmee wordt de Galileo-constellatie verder versterkt en neemt de beschikbaarheid en robuustheid van de Europese satellietnavigatie toe.

Galileo speelt een steeds belangrijkere rol bij plaatsbepaling en navigatie, ook op het water. Moderne navigatieapparatuur maakt vaak gebruik van meerdere satellietsystemen tegelijk, zoals Galileo en GPS. Hierdoor zijn meer satellieten beschikbaar voor het bepalen van een nauwkeurige positie.

De uitbreiding van Galileo is daarom ook interessant voor de watersport en de maritieme sector. Een grotere en robuustere satellietconstellatie draagt bij aan een betrouwbare positiebepaling en ondersteunt de verdere ontwikkeling van nauwkeurige navigatietoepassingen en nieuwe diensten.

Voor schippers en watersporters betekent dit dat Europese satellietnavigatie zich verder blijft ontwikkelen. Galileo vormt daarmee een steeds belangrijker onderdeel van de moderne navigatie aan boord.

Winterkanoën: Het spel van Wind en Golfen

Wanneer de koude lucht van de polen samenkomt met warme lucht uit het zuiden, verandert ons kano water in een uitdagend speelveld van wind en golven. Voor kanoërs betekent dit: winterse winden die harder en onvoorspelbaarder zijn dan in de zomer, maar ook nieuwe mogelijkheden voor avontuur. Wat veroorzaakt deze weersverschijnselen? We duiken in de synoptische meteorologie.

Waarom waait het in de winter harder?

Deze vraag is essentieel voor iedereen die in de winter het water op gaat. Synoptische meteorologie bestudeert het weer op grote schaal en helpt ons begrijpen waarom de wind in de winter vaak krachtiger is.

Wind: De onzichtbare kracht

Wind ontstaat door verschillen in luchtdruk over de aarde. Op weerkaarten zie je deze verschillen als luchtdrukgradiënten. De verdeling van luchtdruk wordt beïnvloed door temperaturen rond de evenaar:

• Warme lucht bij de evenaar creëert een lagedrukgordel.
• Subtropen (rond 30°): Hier ontstaan hogedrukgordels.
• Tussen 45° en 60°: Lagere druk.
• Tussen 60° en 90°: Hoge druk.

Op onze breedtegraad ontmoeten koude polaire lucht en warme subtropische lucht elkaar. Dit zorgt voor een dynamisch weerbeeld, vooral in de winter.

De Straalstroom: De motor achter winterwind

Op ongeveer 10 kilometer hoogte ontstaat een krachtige wind: de straalstroom. Deze “rivier” van lucht stroomt op het noordelijk halfrond van west naar oost, met snelheden van 60 tot 150 knopen. De straalstroom trekt depressies over ons land en is de belangrijkste oorzaak van winterse winden.

• Zomer: De straalstroom ligt ten noorden van Nederland.
• Winter: Door minder warme lucht uit de subtropen, verschuift de straalstroom zuidelijker. Hierdoor krijgen we vaker en intensere depressies.

Praktische Tips voor Winterkanoërs

• Weersberichten: Volg synoptische kaarten en straalstroomvoorspellingen.
• Routeplanning: Kies beschutte routes en wees voorbereid op plotselinge windvlagen.
• Veiligheid: Draag altijd een reddingsvest, kleding die warm houdt, en neem een weersbestendige kaart of GPS mee.

Conclusie: Winter kanoën is een avontuur, maar met kennis van synoptische meteorologie kun je veilig en slim gebruikmaken van de elementen. Blijf alert, geniet van de uitdaging, en vaar veilig!

“Zeehonden niet gestoord door kalme recreatievaart”

Zwemmende zeehonden lijken zich niet te storen aan zeilbootjes, motorbootjes of kano’s. Dat blijkt uit jarenlang onderzoek van bioloog en oud-secretaris van de Vereniging Wadvaarders, Robbert van der Eijk. De vereniging ziet dit als een reden om het huidige beleid rondom gesloten zeehondenrustgebieden te heroverwegen.

Foto: Robbert van der Eijk

Geen bewijs voor verstoring

Van der Eijk, populatiebioloog en gepassioneerd zeekanoër, onderzocht vier jaar lang het gedrag van zeehonden in relatie tot recreatievaart. Zijn conclusie? “Er is geen bewijs dat kalme recreatievaart, zoals zeilbootjes of kano’s, zeehonden verstoort. Dat kan ik niet aantonen.” Zijn onderzoek, dat hij presenteerde op de Wadvaardersdag in Harlingen, is uniek: “Er is veel onderzoek naar zeehonden, maar bijna altijd op afstand, via GPS of vliegtuigen. Ik heb ze in het veld geobserveerd.”

Nieuwsgierige zeehonden

Tijdens zijn waarnemingen op locaties als de Kuipersplaat, de Punt van Reide en via webcambeelden van Borkum, zag Van der Eijk dat zeehonden vaak nieuwsgierig reageerden op boten. “In bijna zeventig waarnemingen zag ik geen enkele keer dat een zeehond schrok of bang was voor een schip, of het nu een zeilbootje of motorbootje was.” Het bekende ‘kop opsteken’ van zeehonden, vaak gezien als teken van stress, blijkt volgens hem vooral een reactie van enkele individuen. “De rest ligt gewoon te rusten.”

Lawaai wel een probleem

Wél hebben zeehonden last van harde geluiden, zoals die van vrachtschepen of heiwerkzaamheden voor windparken. “Zolang het heien doorgaat, zie je geen zeehonden, zoogdieren of vissen. Maar zodra het lawaai stopt, keren ze terug.” Van der Eijk benadrukt dat zeehonden op rustplaatsen niet gestoord moeten worden: “Ze hebben net een lange jachttocht achter de rug, geef ze rust.”

Pleit voor versoepeling

De Vereniging Wadvaarders, die de natuurbescherming hoog in het vaandel heeft, pleit nu voor een versoepeling van het doorvaartverbod rond hoogwater in het werpseizoen. Voorzitter Hans Danel: “Dit geeft aanleiding om doorvaart van zeehondenbeschermingsgebieden rond hoogwater toe te staan.” Het gaat om een beperkte periode (half mei tot begin juli) en specifiek om kalme recreatievaart.

Kritische geluiden

Niet iedereen is enthousiast. Jan Willem Zwart, hoofd van de Waddenunit, vraagt zich af of het gedrag van zeehonden wel ‘normaal’ is: “Zijn ze gedomesticeerd? Speelt de zeehondenopvang een rol?” Ook Marion Barth, directeur van Ecomare, benadrukt dat de natuur voorop moet staan: “We zijn te gast in dit gebied. Afstand houden hoort daarbij.” Daarnaast is handhaving van een soepeler regeling lastig, omdat niet alle pleziervaarders onder ‘kalme recreatievaart’ vallen.

Balans tussen natuur en recreatie

De discussie laat zien hoe complex het is om natuurbescherming en recreatie met elkaar in balans te brengen. De Wadvaarders willen graag meer ruimte voor hun leden, maar benadrukken dat ze de natuur niet willen schaden. Van der Eijk: “Het gaat om een kleine groep die verantwoord vaart. We willen geen schade aanrichten, maar wel genieten van dit prachtige gebied.”

Bronnen:

• Onderzoek Robbert van der Eijk (Vereniging Wadvaarders)
• Reacties Waddenunit en Ecomare

Navigeren zonder satellietondersteuning

Steeds vaker waarschuwen internationale organisaties voor problemen met satellietnavigatie (GNSS) in bepaalde vaargebieden. Of je nu op zee, een groot meer of een brede rivier aan het kajakken bent: storingen in GPS-signalen kunnen ook jouw tocht beïnvloeden. Denk aan onnauwkeurige positieaanduidingen, volledige uitval of zelfs ‘spoofing’, een situatie waarbij je kajakplotter of GPS-app een verkeerde locatie weergeeft. Hoewel deze waarschuwingen vooral gericht zijn op de beroepsvaart, zijn ze ook relevant voor kajakkers die afgaan op digitale navigatie.

Waarom is dit belangrijk voor kajakkers?

Moderne kajakkers maken steeds vaker gebruik van GPS-apparaten of smartphones met navigatie-apps. Deze systemen zijn handig, maar niet onfeilbaar. In gebieden met zwakke of verstoorde signalen (bijvoorbeeld door militaire oefeningen, zonneactiviteit of opzettelijke verstoring) kun je plotseling te maken krijgen met afwijkende koersen, snelheden of posities. Soms merk je dit niet direct, wat gevaarlijke situaties kan opleveren, vooral als je afhankelijk bent van één systeem.

Wat kun je doen?

Vertrouw niet blind op één systeem

• Check-double-check: Controleer regelmatig je positie met meerdere middelen. Gebruik naast je GPS ook een kompas, visuele peilpunten (zoals boeien, vuurtorens of opvallende landschapselementen) en een papieren kaart.
• Gegist bestek: Leer hoe je je positie kunt schatten op basis van vaartijd, stroomsnelheid en koers. Noteer je geschatte positie in je logboek of op een waterdichte kaart.

Bereid je voor

• Informeer jezelf: Ga je kajakken in gebieden waar eerder GNSS-problemen zijn gemeld (zoals de Oostzee, bepaalde kustgebieden of drukke vaarroutes)? Zoek van tevoren uit of er actuele waarschuwingen zijn.
• Test je apparatuur: Controleer voor vertrek of je GPS-alarm geeft bij signaalverlies. Weet hoe je handmatig kunt schakelen naar een back-upmethode.
• Deel kennis: Zorg dat iedereen in je groep weet hoe ze zonder GPS kunnen navigeren. Oefen samen met kompas en kaart.

Klassieke navigatie blijft goud waard

• Peilingen nemen: Gebruik je kompas om hoeken te meten naar herkenningspunten. Kruispeilingen geven een betrouwbare positie, zelfs zonder GPS.
• Dieptemetingen: In ondiep water kun je soms aan de hand van diepte (met je peddel) inschatten waar je bent.
• Logboek bijhouden: Noteer regelmatig je positie, koers en snelheid. Bij twijfel kun je zo terugvallen op je eigen aantekeningen.

Wees alert op afwijkingen

• Zie je plotseling rare sprongen in je GPS-positie? Of wijkt je snelheid sterk af van wat je verwacht? Dit kan duiden op een storing. Schakel over op visuele navigatie en vergelijk met je kaart.
• Communiceer: Heb je twijfels over je positie? Vraag andere watersporters of de kustwacht (via marifoon of telefoon) om een positiecheck.

Meld problemen

Kom je storingen tegen? Deel dit met de lokale kustwacht of havenmeester. Zij kunnen andere watersporters waarschuwen.

Praktische tips voor onderweg

• Neem altijd een waterdichte papieren kaart en kompas mee, ook als je een GPS hebt.
• Oefen thuis: Leer basisnavigatie met kompas en kaart voordat je vertrekt. Zo weet je zeker dat je het kunt toepassen onder druk.
• Blijf kalm: Raak je in de war door tegenstrijdige informatie? Stop even, oriënteer je en bepaal je positie op de oude manier.

Conclusie

GNSS is een fantastische hulp, maar geen vervanging voor goede avigatievaardigheden. Door je voor te bereiden en regelmatig je positie te controleren, ben je ook zonder satellietondersteuning veilig op weg. Navigeren is een combinatie van technologie en gezond verstand, gebruik beide!

Vragen of ervaringen?

Deel ze in de reacties! Heb jij weleens last gehad van GPS-storingen tijdens het kajakken?

Extra tip voor groepsleiders

Organiseer een navigatie-workshop voor je kajakgroep. Oefen met kaartlezen, kompasgebruik en het nemen van peilingen. Zo is iedereen voorbereid, mocht de technologie je in de steek laten.